Саьбит Аймуъхануълы ДОСАНОВ

А Р У А Н А

Бiрiншi тарау

Аруананынъ аьлде бiр алыс сапарды анъсап алабурткъанына, мiне, буьгiн алтыншы таьулiк. Къатыгез тагъдыр жау жерiне ерiксiз жетелеп аькелгелi аттай жетпiс куьн оьтiптi арада. Содан берi аруанагъа бiр тылсым куьш куьнi-туьнi тыным бермейдi. Коьнъiл алыс къалгъан оьлкенi анъсап, беймаьлiм бiр туьйсiк тыкъыршытады. Сонан берi онынъ къап-къара, моьп-моьлдiр, уьлкен къос къарашагъында тугъан жердiнъ аспаны аунакъшып, акъкъу къанатындай акъшарбы буълттар жуьзедi. Коьз алдынан оьзi туып оьскен оьлкенiнъ коькшiл коьлдерi, коькторгъын сагъымы кьолбейдi. Алабота мен туьйемойнакътынъ, жусан мен жантакътынъ, изеннiнъ ашкъылтым исi муърынын жарады… Сонынъ баьрi коьнъiлiн тербейдi, жаудырагъан жанарына сагъыныш жасын оралтады. "Таьнъiрiм-ау, тоьскейiнде жайранъдап жуьрген, тайранъдап шапкъан шакътарда, бiлмеппiн гъой мен бейбакъ тугъан жердiнъ къадiрiн" деген зерде сезiм онынъ жатса-туърса дуъгъасы.

Аруананынъ жат елдегi жагъдайы жаман емес. Жаны тыныш, оты-суы мол. Онынъ да себебi бар-ды. Къалмакътардынъ къолындагъы туьйелер монъгъол туьйесi туъкъымдас. Олар жуъмыр денелi, ширакъ жуьрiстi, жуьндес болгъанымен къазакъы туъкъымды туьйелерге къарагъанда коьрер коьзге къораш, жатагъан келедi. Ал туъкъымы оьзге къан араласпагъан къазакъы туьйелердiнъ оьркештерi тау шынъындай тiптiк, уъшы суьйiр, найзадай, еттi, етегi доьнъгелек, биiктiгi жарым кезге жуыкъ. Манъдайлары доьнес. Оьздерi оьнкей жаурынды, жоталы, къошкъартуъмсыкъ. Буълар суьйектi болумен бiрге суьттi де, жуьндi де. Буълшыкъ еттерi тыгъыз. Аркъалы. Белдерi уъзын, берiк.

Анада къалмакъ ханнынъ шаруадагъы онъ къолы - шуьнъiрек коьз, шуънакъ къуълакъ, мысыкъ муърт къара шал аруананынъ екi жауырынынынъ аралыгъындагъы, етегiндегi, желкесiнiнъ шуьйдесiндегi, жакътарынынъ шыкъшытындагъы шуда таьрiздi, аьйтсе де одан саьл къыскъа, тыгъыз оьскен къылшыкъ жуьндерiн аьрлi-берлi сипап туърып, къазакъы туъкымды туьйелердiнъ къайталанбас къасиеттерiн жалшыларына жакъсы уъгъындыргъан. Къазакъы iнгендi къалмакъ уьлегiне къайытып, оьзгеше бiр туьйе туъкъымын оьсiрмек ниетi барын да жасыргъан жокъ. Аруана содан берi оьзiне деген аялаудынъ арта туьскенiн анъгъарды. Аьйтсе де, ерекше куьтiм де онынъ коьнъiл куьйiн оьзгертiп, куьйлендiре алмады. Рас, аруанагъа муънда баьрi де жетедi. Тек бiракъ наьрсе, тынысына, тiптi буькiл тiрлiгiне енъ керек, аса къажет наьрсе жетпейдi. Ол - тугъан жердiнъ ауасы. Рас, ауа муънда да бар. Бiракъ, оьзi оьскен оьнъiрдiнъ ауасындай оьзгеше емес. Ол тынысты кенъейтiп, бойгъа къуат бермейдi. Къайта туъншырыкътып, енъсенi езедi. Бiртуьрлi бiр къапырыкъ, къапас, къаранъгъылыкъты сезедi ол буъл жерден.

Аруананынъ зердесi тагъы бiр затты уъмытпайды. Ол - туъгъан жердiнъ къарабуъйра топырагъы. Сонда оьскен шоьп къана шуьйгiн. Танъдайдан кетпей талай рет тамсандыргъан таьттi даьм де, бойдагъы наьр де соныкi. Содан да аруана анъсагъан асыл жол оьзге емес, ешкъашан, еш жерде къайталанбайтын сом бiтiмдi соны къасиеттерi бар оьз елiне апарар арман жолы едi. Ол оьзегiн оьртеген оьрттiнъ де сол елге, туъгъан жерге жетпей оьшпейтiнiн де уъкъкъан-ды. Аруана туъгъан жердiнъ къай багъыт, къай туъста екенiн бiлетiн. Содан да ол сол жакъкъа ылгъи да бiр таьттi муънъмен, ет жуьрегiн елжiреткен сагъынышпен тоймай, къомай, телмiре, тебiрене къарайды. Сондай бiр толгъаныс, тебiренiс саьттерiнде егiлiп, екi коьзге ерiк берушi едi…

Ендi ол къуър егiлiп, енъiрей бергеннен коьрi къайтпас къайрат, къайталанбас бiр ерлiк табу керек екендiгiн туьсiнгендей. Оьз туьйсiгi осы асыл муърат, алыс жол уьстiнде оьлiп кетсе де оьзгеше бiр анъсарын тежемеуге бекiнген. Тоьрт аягъы аман болса къазiргi коьнъiлiндей къап-къаранъгъы туьн жамылып, туъгъан жердiнъ жуълдызын манъдайына уъстап, асу-асу бел асары хакъ.

Аруана оьзiн билеп алгъан осы бiр туьйсiк-сезiмнiнъ сонъына ерерде туъйыкъкъа тiрелiп, къатты къиналды. Ойламапты басында, тагъы бiр тас кедергi жатыр екен алдында. Жо-жокъ, ол алыс жолдынъ азабы емес, оьткелi жокъ оьзендей тагъдырын бiр мазагъы. Къолкъасы сау болса, къандай къиындыкъкъа да къабыргъасы къайыспай, туъгъан жердi къагъба етiп, сабалар едi-ау сагъыныштынъ къанатын. Аьттен, мынау къос жанары жаудырагъан жазыкъсыз жас ботасын жау къолына къалай къалдырмакъ, къайтiп къиып тастамакъ оьз къанынан жаралгъан оьз боьбегiн?! Артына жас ботасын анъыратып кетсе буьгiн аруана, куьнi ертенъ-акъ екi коьзi тоьрт болып, оьзегiне дерт толып, аналыкъ жуьрегi къан жуътып, къансырамай ма? Жанындагъы ескi дертi жазгъанмен, жанъа бiр пайда болып жуьректе, оькiнумен, оьксуменен оьтпес пе оьмiрi?

Оьзiнiнъ басы бос болса да, ботасынынъ мойынында нокъта бар, жауы керген желiге байлаулы ол. Къандай жол бар сол нокътадан бiр тас бекем туъсауы сол. Сол буъгъауды уьзе алмай, армангъа къарай, агъыскъа къарсы жуьзе алмай, акъсары азапкъа айналгъалы мiне, буьгiн алты куьн. Тар кеудеде талай коькжал ойлар тайталаскъан куьлкiсi жокъ, куьрсiнiсi коьп алты куьн, алты туьн!..

Тугъан жерге деген мазасыз махаббаттынъ машакъаты жуьректi аяусыз тырналап, жанды жегiдей жеген жетiншi таьулiктiнъ де танъы атты. Бозымыкъ аспан да, бозторгъай уьнi де, боразда буърымы куьн нуърымен оьрiлген, кербез келiншектей керiлген кенъ дала да, сол байтакъ даланынъ бар байлыкъ, барша суълулыгъы да, тiптi керек десенъ осынау оьзге бiр оьмiрдiнъ оьзiндiк тiршiлiк тынысы да аруана сезiмiн селт еткiзбейдi. Онынъ барлыкъ жан-дуьниесiн билеп алгъан бiр гъана ой, бiр гъана сезiм бар. Ол - бар бакъытын куърбан етсе де, тугъан жер тоьсiне жетiп жыгъылу. Сонан кейiн, мейлi, оьлiп кетсе де арман жокъ…

Аруана ауыр ойдан айыгъып, аспангъа къарады. Куьн тас тоьбеге коьтерiлiптi. Сол саьт къарангъы туьнгi къара аспанды къас къагъым саьтке гъана жарыкъ еткiзген найзагъай отындай бiр туьйсiк жалт ете къалды.

Неге ботасын байлагъан къыл нокътаны къайратты тiспен шайнап-шайнап къиып жiбермеске? Аруана кеуденi кернеген къуанышпен къакъайгъан мойынын къайтадан тоьмен идi. Сол саьт онынъ къос къарашагъы жау жерiнде тугъан бейкуьнаь ботасына къадалып едi. Онынъ ойында туьк жокъ, куьйсеп жатыр жанары жаудырап. Осы жатысында бiр саьбилiк, бейкъамдыкъ бар. Огъан къазiр мынау жарыкъ дуьниенiнъ баьрi жакъсы, баьрi дос. Онынъ ойы да, сезiмi де - муънда оьмiр суьруге, тiптi енъ аргъысы буъл мекенде оьлуге де болмайтындыгъын бiлмейдi ол…

Аруана емiренiп, ерiп кеттi, иiскелеп, аймалап жатыр. Бота бiрденъенi сезгендей таьлтiректеп орнынан туърды. Аруана нокъта жiптiнъ сагъакъкъа жакъын жерiне ауыз салып уъзакъ шайнады. Бейне бiр ауызына азулы жауы туьскендей къушырланып, къайта-къайта, къатты-къатты шайнады. Бар оьшiн, барша кегiн жансыз жiптен алып жаткъандай. Сосын ботасын мойынымен жаскъап омырауымен итерiп къалды. Нокътанынъ шолакъ жiбi шорт уьзiлдi. Къуаныштан жаскъа толып къос жанар, алды-артына къарамай жоьнеле бердi аруана. Алгъаш не болгъанын анъгъармай анътарылып къалгъан ботасы да болмашы бiр боздаудан сонъ ере бердi сонъынан.

Аруана желдi омыраумен осып келедi. Аьзiрге шапкъан ат туъягъынынъ дуьбiрi де естiлмейдi. Аруананы коьптен берi бiр ащы тер къысып жуьрушi едi. Ендi, мiне, сол шыпшып шыгъа бастады. Аруана денесi къызып, бауырын еркiн жазар шакъкъа жеткенiн сездi. Ауыл арасындагъы аядай аланъмен жылдамдыкъты сынаугъа болмайтындыгъын бiлушi едi ол. Коьсiлiп шабар жуьйрiкке коьлбеген кенъ дала керек. Созылма жуьйрiктiнъ созылгъан бауырына къашып тыгъылар жазира жазыгъынъ осы. Шаба алмасанъ, жуълдыз болып агъа алмасанъ оьз обалын оьзiнъе. Къаркъынынъ болса, къанатынъ болса, жер апшысын къуырып, къыскъартып коьр къашыкътыкъты. Аруана оькпесi оьшiп кетсе де, оьзi оьскен оьлкеге жетпей токътамаскъа бекiнiп, уъзакъ жолмен егескендей жанъа бiр жылдамдыкъпен зымырай жоьнелдi.

Аткъан окътай агъып келе жаткъан аруана аздан сонъ зу-зу еткен ауа дыбысынынъ арасынан талып жеткен аьлсiз дауысты танып, кiлт токътай къалды. Буъл онынъ бауыр етi-ботасынынъ дауысы едi. Сонъында, оьз къаны, оьз перзентi бар екенiн, онынъ оьзiне iлесе алмай артта къарауьзiп къалгъанын ол ендi гъана анъгъарды. Сонда да керi буърылып, арткъа жалгъыз къадам баскъысы келмедi, токътагъан орнында тосты ботасын. Къара терге шомылып, оькпесi оьшкен жас бота аруанагъа жете берiп жыгъылды. Жазыкъты жандай жанары жаутанъдап енесiне къарады ол. Екi буьйiрiн согъып, демiн аьзер алып, ентiгiп жатыр. Жас па, тер ме къос къарашагъынан моьлдiр тамшылар моьлт-моьлт етедi. Бауыр етi ботасын аяп егiлдi аруана. Шоьге кетiп аймаламакъ болып едi, сол саьт арттан ат туъягъынынъ дуьбiрi естiлдi. Хал жалшысы къара жердi къакъ айыргъандай къахъарлы екен. Анадайдан айгъайлап, къамшы уьйiрiп келедi. Тагъдырдынъ тагъы бiр таягъы таянгъанын сезсе де, аруана огъан аланъдамады. Ботасынынъ асты-уьстiне туьсiп, огъан бар аналыкъ мейiрiмiн тоьктi. Къалмакъ шалы буъларгъа таяп кеп тежедi ат тiзгiнiн. Къамшы ойнаткъан онъ къол да сылыкъ туьстi. Анъырап аруананынъ емiренген аналыкъ сезiмiне, аьлi ентiгiн баспаса да, есiн жиып, огъан еркелеп жаткъан жас ботанынъ жарысымды бал къылыгъына къарап къалыпты.

Аруана бiр саьт ауыр къозгъалып орнынан туърды. Манъдайын шыгъыстан сокъкъан самалгъа суьйгiзiп, тугъан жер жакъкъа тагъы бiр коьз тастады. Сол-акъ екен ескi жарынынъ ауызын мейiрiмсiз бiреу аяусыз тырналагъандай бiр зарлы, ащы уьнмен анъырады аруана. Огъан ботанынъ наьзiк, муънълы боздауы къосылды. Тугъан жер тоьсiн анъсагъан арманды жокътау къалмакъ жалшысынынъ сай-суьйегiн сыркъыратты. Алпыс жыл оьмiр суьрiп, сонынъ къырыкъ жылын туьйе багъумен оьткiзген ол буъл жануардынъ соншалыкъ естi, сезiмтал екенiн осы жолы алгъаш уъкъты. Туьйе туьйсiгiн туьсiнген ол мына жазыкъсыз екi жануарды жазаламакъ болгъан ойынан къайтып, олардынъ къайгъысына ортакътасты. Буъл екеуiне бостандыкъ беруге де бекiндi. Бiракъ, бъул ойдынъ келуi къаншалыкъ тез болса, къайтуы да соншалыкъ шапшанъ болды. Коьз алдына къахъарлы шуънакъ къуълакъ къара шал елестеуi-акъ муънъ екен, къос муънълыкътынъ табанын жерге тигiзбей алдына сап, айдай жоьнелдi. Туьйенi таппадым деп бос къайтса, ол мунъынъ жонынан таспа тiлерi хакъ. "Оьзегiне къоргъасын къуйып оьрген он алты таспа буъзау тiс къамшы аркъада окъ жыландай ыскъырса… Жо-жокъ! Атай коьрме, ондай суъмдыкъты. Оьмiрдiнъ магъан сыйлагъан ащысы онсыз да аз емес…".

Аруана ауылгъа емес, азапкъа гъана емес-ау, тозакъкъа келе жаткъандай. Ол къазiр айдауда гъана емес, байлауда. Басында болмаса да, сезiмiнде нокъта бар. Iлгерi баскъан аягъы керi кетедi. Жау арман-ай!.. Алмагъайып заман-ай… Алыс къалып, арман болгъан буъл куьнде, туъгъан жердiнъ тоьсiнде ойнакътагъан даьурен-ай!.. Келермiсiнъ къайта айналып сол бакъыт. Аьлде кеткенiнъ бе, бiржола къайырылмай. Къайгъы жуътып, къан къуъсып оькiнумен, оьксумен оьтермiсiнъ оьмiрiм. Неге сонша зар естiмес менъiреу болды замана. О, адамдар! Акъылынънан, акъ жанынънан айналайын, Адамдар! Ар алдында жалтакътамай жауап бер. Сойылдар неге согъылады? Шанъыракътар шайкъалып, уыкътар неге шарт сынады? Не уьшiн керек жауласу? Кiмге къажет къантоьгiс? Бiр-бiрiнъдi ат артына боьктерiп неге, неге гъана айырасынъдар туъгъан жердiнъ тоьсiнен? Тугъан жерден алыстау - бакъыттан алыстау емес пе? Къасiрет, къайгъы дегенiнъ табылады гъой онсыз да…

Оьзi акъылына табынатын адамзаткъа аруана ойша осындай салауатты сауал бередi. Аьйтсе де огъан жауап ала алгъан жокъ, аьрине.

Аруананынъ есiне ана бiр жолы кешкiсiн ботасын тастап, ауыл шетiне уъзап шыкъкъаны туьстi. Тугъан жер жакъкъа къуъмарта къарап уъзакъ туърып едi сонда. Армангъа бастар алыс бiр сапаргъа анъсары соншалыкъ аугъан. Аьйтсе де байлаулы ботасын къимай, къайта оралып келiп едi желiге. Буъ жолы да жiпсiз туъсады. "Жат жердегi жуъбанышым да, къайгъым да сен болдынъ-ау, жас ботам" дейдi аруана iштей тебiренiп. Ол къайгъынынъ къара буълты къайта оралгъанын сездi. Аьйтсе де, аруана ерте ме, кеш пе буъгъаудан босап, тугъан жерге - куьн шуъгылалы бостандыкъ оьлкесiне жететiнiне каьмiл сенiп едi.

Жалгъасы